II. Abdülhamid Zamanı ve Şahsiyeti

Bugün Türkiyedeki tamâma yakın belli başlı devlet kurumları, kuruluşları, mahallî ve özel teşebbüsler, yüksek ve ortaokullar, Sultan Abdülhamîd devrinde, veya ondan az önceki ve az sonraki yıllarda kurulmuştur. Tamâma yakınında Fransa örneğinin izlendiğini söyleyebilirim. Millet Meclisi, Senato, Anayasa Mahkemesi (Şûra-yı Devlet Tanzîmat Dâiresi), siyâsî partiler, siyasal bilgiler ve hukuk fakülteleri, sivil ve artık Fransızca değil Türkçe eğitim yapan tıbbiye, İstanbul dışındaki imparatorluk şehirlerinde yüksek okullar, II. Abdülhamîd devrinde (1876-1909) gerçekleşti. Cumhûriyeti, istisnâsız, Sultan Hamîd devrinde eğitim gören kuşaklar kurdu. Cumhûriyetin gerçek kurucusu Atatürk, Selânikte modern ilkokulda, askerî ortaokulda, Manastırda askerî lisede, İstanbulda Harb Okulunda ve Harb Akademisinde okudu. Geniş kültür sâhibi, mükemmel bir asker oldu. Almanya, Avusturya-Macaristan, Fransa, İngiltere, Birleşik Amerikada daha yüksek kalitede subay yetiştirilmiyordu. Türk subayı, en iyi derecede Türkçe öğrendi. Büyük Nutukta kullanılan inanılması zor zenginlikte bir Türkçe, Yabancı dil öğrendi. Prusya kurmayları ile strateji yapabilen bir kurmay subayı olarak yetişti.